Nagrody i kary w wychowaniu PDF Drukuj Email
Wpisany przez Marta Ladra   
piątek, 19 października 2012 08:19

NAGRODY I KARY W WYCHOWANIU

 

         Zagadnienie stosowania nagród i kar w wychowaniu w rodzinie i placówkach, takich jak przedszkole i szkoła, ciągle budzi ciekawość i wiele kontrowersji. Nieomal codziennie zadajemy sobie pytanie: CO JEST LEPSZE, NAGRODA CZY KARA?

         Niestety w naszym systemie wychowawczym przeważa pogląd o większej skuteczności kar oraz złym wpływie nagród na dzieci. Zgodnie z tym poglądem dzieci pod wpływem nagród powinny stać się leniwe, zarozumiałe, "mieć przewrócone w głowie", itd. Przyjrzyjmy się co na ten temat mówią psychologowie.

Nagroda - (czy inaczej wzmocnienie pozytywne) jest to forma aprobaty jakiegoś czynu. Ma charakter wzmacniający pożądane społecznie zachowania. Oznacza to, że nagradzane zachowania będą powtarzane przez dziecko.

Kara - (czyli wzmocnienie negatywne) jest to reakcja w następstwie, której zmniejsza się prawdopodobieństwo ponownego wystąpienia niepożądanego działania. Oznacza to, że kara wpływa na zaniechanie tych zachowań.

 

         NAGRODY należy stosować w tych sytuacjach, gdy chcemy nauczyć dziecko określonego zachowania, akceptowanego przez nas (rodziców lub wychowawców), np.: wykonywanie czynności samoobsługowych: ubieranie się, mycie się, jedzenie, sprzątanie zabawek i inne.

Jeżeli nagradzamy nasze dzieci, robimy to często natychmiast, gdy na to zasługują. Takie postępowanie wpływa na to, że dzieci nie potrafią czekać na otrzymanie nagrody.

Zdarza się jednak, że nagroda przychodzi zbyt późno, kiedy dziecko zapomniało już za co zostało nagrodzone. W takiej sytuacji dziecko przestaje być zainteresowane powtarzaniem nagradzanych zachowań.

         Bardziej skutecznym sposobem postępowania jest stosowanie wzmocnień o nieregularnej częstotliwości i nie po każdej reakcji wymagającej tego. Dziecko uczy się w ten sposób czekania na nagrodę. Można to osiągnąć poprzez stosowanie nagród symbolicznych, np.: przyklejanie znaczków, rysowanie umówionych symboli w wyznaczonym do tego miejscu, zbieranie kolorowych piłeczek itp. Po uzbieraniu wcześniej ustalonej ilości znaczków, dziecko otrzymuje drobną nagrodę, a gdy jest ich bardzo dużo - większą nagrodę (nie musi to być nagroda materialna).

         Zupełnie nie wychowawczym zachowaniem dorosłego jest obiecywanie dziecku nagrody za wykonanie określonego zadania, którego dziecko może nie wykonać (dorosły ma taką świadomość). Dziecko tak bardzo pragnie zdobyć nagrodę, że zupełnie nie jest w stanie skoncentrować się na działaniu. W efekcie często nie wykonuje powierzonego mu zadania. Dorosły nie powinien nagrodzić takiego zachowania, wszak dziecko nie wywiązało się z polecenia. Najczęściej jednak dorosły nagradza dziecko, ponieważ się nad nim lituje lub też dziecko potrafi płaczem i krzykiem wyegzekwować nagrodę. Zdarza się też, że dziecko bardzo się stara, ale nie potrafi wykonać naszego polecenia. W związku z tym nie otrzymuje nagrody. Czuje się skrzywdzone, a o dorosłym myśli, że jest niesprawiedliwy.

Jaki płynie stąd wniosek. Otóż: najlepiej nie obiecywać nagród, a nagradzać wtedy, gdy dziecko na to zasłuży. Jeśli już obiecujemy nagrody, zawsze należy się zastanowić nad tym czy dziecko jest wstanie sprostać naszym oczekiwaniom.

 

         Natomiast KARY stosujemy wówczas, gdy chcemy zlikwidować negatywne zachowanie u dziecka. Jeśli stosujemy głównie kary, wywołuje to proces generalizacji, polegający na hamowaniu nie tylko zachowań negatywnych czy wręcz aspołecznych, ale również - społecznie użytecznych.

 

Kara może spełnić swoje zadanie tylko wtedy, kiedy włączona zostanie w całościowy program wychowawczy, czyli - oprócz kar będą stosowane nagrody. Kara nie wpływa na całkowite pozbycie się negatywnych zachowań, ale- tłumi je. Mogą się one znowu pojawić.

 

 

 

CECHY NAGRODY

CECHY KARY

 

  • jest bardziej skuteczna,
  • bezpieczna,
  • wzmacniająca,
  • mobilizująca,
  • wywołuje przyjemne emocje:

   zadowolenie, radość, satysfakcję,  

   ciekawość i in.,

  • pobudza i zwiększa skuteczność

   działania.

 

 

  • jest mniej skuteczna,
  • niebezpieczna,
  • lękotwórcza,
  • dezorganizująca zachowanie,
  • wywołuje przykre emocje: gniew,

   zazdrość, nienawiść i in.,

  • wywołuje poczucie małej

   wartości,

  • wywołuje tendencje do unikania

   źródła karania (uruchamia  

   mechanizmy obronne).

 

      

 

Jeśli dziecko jest często karane, zbyt mocno i bez uzasadnienia, mówimy o stosowaniu przemocy.

Przynosi to tragiczne skutki dla dziecka. Nie tylko w postaci urazów, ale możliwości zostania "katem" - sprawcą przemocy.

 

 

KONSEKWENCJE   STOSOWANIA

NAGRÓD

KAR

☺ powstanie pożądanych zachowań,

☺ zwiększenie motywacji do  

       działania,

☺ otrzymanie aprobaty społecznej,

☺ kształtowanie pozytywnego obrazu

     siebie, poczucia własnej wartości,

☺ unikanie wielu zagrożeń i frustracji,

☺ uaktywnianie się,

☺ chęć usamodzielnienia się.

L hamowanie negatywnych zachowań,

     ale na krótko,

L dostarczanie negatywnych wzorców  

       zachowań, głównie agresji   i

       przemocy,

L wywołanie zaburzeń emocjonalnych,

L ukształtowanie się poczucia małej

       wartości, negatywnego obrazu    

     siebie,

L wtórnie: poczucie     odrzucenia  

       społecznego,

L dezaprobata społeczna,

L powstanie     mechanizmu  

       ucieczkowego.

 

 

 

            

 

   Kary są najbardziej skuteczne wtedy, gdy stosujemy je jako jedną z metod wychowania i są rzadziej stosowane niż nagrody. Powinny być zindywidualizowane, a więc dostosowane do wieku dziecka i jego osobowości. Sprawiedliwe - dziecko powinno otrzymać karę jako skutek określonego czynu, za który ponosi odpowiedzialność samo dziecko. Kara ma być współmierna do przewinienia, wykonana natychmiast i bez emocji.

Dziecko powinno wiedzieć za co zostało ukarane - należy wymienić konkretne jego zachowanie.

 

 

RODZAJE   NAGRÓD

RODZAJE   KAR

Y pochwała,

Y wyrażenie podziwu,

Y bycie w kontakcie emocjonalnym z  

       bliską osobą, wspólne działanie,

Y realizacja marzeń, celów,

Y miłość demonstrowana przez  

       bliskich,

Y drobne przedmioty: książki, owoce,

       maskotki,

Y większe nagrody   zdobywane w

    dłuższym czasie, np.:   rower,

    wycieczka.

 

T nagana,

T pozbawienie nagród, np.: zabawki,

    oglądania tv, itd.,

T dezaprobata grupy rówieśniczej,

T odrzucenie przez rówieśników,

T wyśmiewanie, przezwiska,

T kary fizyczne,

T pozbawienie pożywienia,

T pozbawienie opieki, dachu nad  

   głową.

 

 

                 Kara w postaci pozbawienia nagród nie wywołuje tak silnych reakcji lękowych u dziecka jak pozostałe sposoby karania.

PAMIĘTAJMY! - Kara tłumi i zahamowuje zachowania negatywne, nie likwiduje ich. W związku z tym nie wskazane jest karanie zachowań niepożądanych przy braku nagradzania zachowań pożądanych. Dziecko musi mieć wybór.

 

 

               Życie w poczuciu wolności i godności oparte jest na wzmocnieniach pozytywnych, głównie na doświadczaniu w procesie wychowawczym uznania, podziwu i szacunku.

 

 

 

 

Autorką artykułu jest psycholog - Elżbieta Pajączkowska 

Poprawiony: piątek, 19 października 2012 08:23